خواهد بود . درحال‌حاضر و تحت شرايط موجود نمىتوان بدون طعن در اين مقوله سخن گفت . تجارت خراسان - حال تأثير و دخالتى را كه انگلستان و روسيه در كار تجارت خراسان داشته‌اند بررسى مىكنيم : طى ساليان متمادى روسيه كه مردم تجارت پيشهء خاص ندارد در صدد بود كه بازارهاى آسياى مركزى را در دست گيرد اين فكر كه از زمان پطر كبير باقى مانده است با چنان حدتى در اين مورد از طرف ايشان تعقيب گرديده كه با شيوهء كاهلانهء ايشان در ساير موارد سخت تفاوت دارد . فعلا يكى از اصول اساسى سياست روس در مشرق اين است كه ابتدا نفوذ تجارتى او مستقر و سپس قدرت سياسىاش تأمين شود . تأسيس نمايندگىهاى بازرگانى و ايجاد عمال و راههاى ارتباطى و اعمال مزايا و معافيت جهت اجناسى كه از راه روسيه به بازارهاى مشرق وارد و صادر مىشود از مبانى تغييرناپذير ديپلماسى آسيائى آنهاست مجاورت خراسان با بحر خزر كه اختيار كشتىرانى آن را هم در دست دارند و همچنين نزديك بودن راه‌آهن ماوراء درياى خزر كه در سال 1881 آن منطقه را فتح كرده‌اند ، زمينهء مساعدى براى پيشرفت تجارت روس فراهم مىسازد . تجارت سابق انگلستان با مشهد - قبل از آن‌كه وضع فعلى امور را بررسى كنم بايد اين موضوع را كه از قرار معلوم در هيچ‌جاى ديگر ثبت و ذكر نشده است خاطرنشان سازم كه اساس تجارت را در خراسان انگليسىها گذاشته‌اند نه روسها . صد و پنجاه سال پيش بازرگانهاى انگليسى به افتتاح راه تجارتى بين خزر و مشهد كه اين ايام رقيب ، با مزاياى سرشار از آن بهره‌مند مىشود اقدام كردند . به نظر من تاريخ روابط تجارتى ايران و انگليس درخشان‌ترين فصل نسبة مجهول و فراموش‌شدهء اين كشور است . در فصول آينده دربارهء دلاوريهاى آن دوره و زمانه‌اى سخن خواهم گفت كه تجار براى پيشرفت كار خود ناچار بودند كه علاوه بر اثر قلم از شمشير نيز استمداد نمايند .